Podczas wspólnego układania liter dziecko może zapytać, dlaczego po „z” pojawiają się jeszcze „ź” i „ż”, a w wyrazie „szafa” widać dwie litery oznaczające jeden dźwięk. Polski alfabet ma 32 litery, ale ta liczba nie oznacza, że każde zapisane połączenie liter jest osobną literą ani że naukę czytania najlepiej zaczynać od recytowania całego szeregu.

Polski alfabet liczy 32 litery, a dwuznaki zapisujemy osobno
- 32 litery tworzą podstawowy polski alfabet, od A do Ż.
- Ą, Ć, Ę, Ł, Ń, Ó, Ś, Ź i Ż należą do alfabetu, choć mają znaki diakrytyczne.
- Sz, cz, rz, ch, dz, dż i dź to połączenia liter, nie osobne pozycje w alfabecie.
- Q, V i X nie należą do podstawowego zestawu, ale można je spotkać w nazwach i zapożyczeniach.
- Do czytania bardziej przydaje się rozpoznawanie liter i ich brzmienia w słowach niż samo recytowanie kolejności.
Pełny polski alfabet zawiera 32 litery
Na planszy szkolnej lub w elementarzu litery zwykle stoją w dwóch rzędach: najpierw wielkie, potem małe. Oto ich kolejność: A, Ą, B, C, Ć, D, E, Ę, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, Ó, P, R, S, Ś, T, U, W, Y, Z, Ź, Ż.
Polski alfabet wywodzi się z alfabetu łacińskiego. Dodatkowe znaki, takie jak kreska, kropka czy ogonek, pozwalają zapisywać polskie głoski i odróżniać słowa. W praktyce szczególnie łatwo pomylić ą z a, ł z l albo ż z ź, więc podczas ćwiczeń dobrze pokazywać litery w znanych wyrazach, na przykład „łąka”, „las” i „źrebak”.
Sam porządek przydaje się przy recytowaniu alfabetu, wyszukiwaniu haseł i porządkowaniu nazwisk. Przy nauce czytania lista liter to jednak tylko część układanki, bo zapis polskich słów nie zawsze odpowiada relacji jedna litera – jeden dźwięk.
Dwuznaki zapisujemy dwiema literami, choć mogą oznaczać jeden dźwięk
W słowie „szafa” widać ważną różnicę: zapis sz składa się z dwóch liter, ale w tym wyrazie odpowiada jednej głosce. Podobnie działają między innymi cz, ch, rz, dz, dż i dź. Nie dopisuje się ich jako osobnych pozycji po literze Z.
To rozróżnienie pomaga uniknąć częstego nieporozumienia. „Sz” nie jest dodatkową literą alfabetu, a zarazem podczas czytania nie zawsze najlepiej analizować je jako dwa niezależne dźwięki. W wyrazie „czapka” dziecko może najpierw zobaczyć zapis „cz”, a później odczytać całe słowo, zamiast zatrzymywać się na nazwach liter.
Podobnie jest z miękkością w słowach takich jak „siano”. Litera „i” może sygnalizować miękkie brzmienie poprzedzającej spółgłoski, choć sama także należy do zapisu wyrazu. Warto więc pokazywać litery w kontekście, a nie traktować każdego wyrazu jak prostego ciągu znaków o stałym brzmieniu.
Q, V i X nie należą do podstawowych 32 liter
Na klawiaturze widać Q, V i X, a dziecko może je spotkać w imieniu, nazwie marki albo obcym wyrazie. To wystarczy, by zapytało, czy w polskim alfabecie są 35 liter. W podstawowym polskim zestawie ich nie ma, choć pojawiają się w zapisach wyrazów obcego pochodzenia, nazw własnych i skrótów.
Gdy układacie alfabet, nie dopisuj tych znaków do oficjalnej kolejności. Można za to wyjaśnić, że język polski korzysta z liter łacińskich, a obce nazwy zachowują czasem znaki, których nie ma w podstawowym polskim alfabecie. Takie rozróżnienie jest dla dziecka prostsze niż próba zapamiętania jednej listy wyjątków.
Do nauki czytania lepsze są litery w słowach niż sama recytacja
Dziecko może pięknie wyrecytować alfabet, a mimo to mieć trudność z odczytaniem krótkiego wyrazu. Powód jest prosty: nazwy liter i głoski w słowach to różne rzeczy. W pracy Elżbiety Awramiuk „Lingwistyczne podstawy początkowej nauki czytania i pisania po polsku” opisano, jak właściwości polskiego zapisu wpływają na początkową naukę czytania; sama kolejność alfabetu nie pokazuje wszystkich relacji między literami a brzmieniem.
Dlatego podczas wspólnej zabawy lepiej zacząć od krótkich, znanych słów. Można ułożyć „kot”, wskazać litery, a potem przeczytać je razem w całości. Przy „szafa” dobrze zatrzymać się przy „sz”, a w „siano” zauważyć, że zapis może przekazywać informację o miękkości. Recytowanie alfabetu ćwiczy kolejność, natomiast odczytywanie słów pomaga łączyć zapis z mową.
| Sytuacja podczas zabawy | Co może się dziać | Co zrobić |
|---|---|---|
| Dziecko zna alfabet, ale nie odczytuje „szafa” | Rozpoznawanie nazw liter nie wystarcza do połączenia zapisu z brzmieniem | Pokaż „sz” w znanym słowie, a potem przeczytajcie cały wyraz |
| Dziecko dopisuje Q, V i X do alfabetu | Przenosi znaki z klawiatury lub obcej nazwy do polskiego zestawu | Rozdziel podstawowe litery alfabetu od znaków spotykanych w nazwach i zapożyczeniach |
| Dziecko myli „l” i „ł” albo „z” i „ź” | Litery różnią się znakiem diakrytycznym i oznaczają inne brzmienia | Porównaj krótkie przykłady, takie jak „las” i „łuk” albo „zupa” i „źrebak” |
| Dziecko recytuje alfabet, ale nie chce pisać liter | Znajomość kolejności nie oznacza jeszcze opanowania kształtu każdej litery | Ćwicz jedną wybraną literę w krótkim słowie, bez wymagania od razu całego alfabetu |
Ja zaczęłabym od liter, które pojawiają się w imieniu dziecka lub nazwach dobrze znanych przedmiotów, a dopiero później wróciłabym do całego szeregu. Taki wybór daje od razu materiał do czytania i pisania, zamiast zostawiać alfabet jako recytowankę bez zastosowania.
Najłatwiej zapamiętać litery, gdy od razu łączą się ze znaczeniem
Gdy dziecko pyta o konkretną literę, odpowiedz na pytanie, ale od razu pokaż ją w słowie: Ą jak „kąt”, Ę jak „ręka”, Ó jak „ósemka”, Ż jak „żaba”. Nie trzeba przy tym poprawiać każdej próby na siłę. Jeśli znak został pomylony, spokojnie zestaw go z innym, na przykład „z” z „ź”.
Pełny szereg liter przyda się do recytowania i porządkowania. W codziennym ćwiczeniu czytania więcej daje jednak krótki wyraz, który można zobaczyć, wypowiedzieć i zrozumieć. Wtedy alfabet przestaje być tylko listą, a staje się narzędziem do odkrywania słów.
